پیدا و پنهان کمبود داروهای اعصاب و روان

به گزارش خبرنگار مهر، بررسی کمبود برخی داروهای اعصاب و روان در ماه‌های اخیر، نشان می‌دهد که این کمبود نتیجه یک عامل مشخص نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از اتفاقات در بخش مصرف، تولید، تأمین مواد اولیه، حمل‌ونقل و محدودیت‌های بین‌المللی است.

آرمان نصراللهی، فعال حوزه دارو، با تشریح شرایط تولید این داروها، معتقد است برای فهم دقیق مسئله باید زنجیره تأمین دارو را از ابتدا تا انتها بررسی کرد

افزایش مصرف در شرایط اجتماعی خاص

نصراللهی درباره دلایل افزایش تقاضا برای داروهای اعصاب و روان، گفت: این موضوع را باید از دو منظر بررسی کنیم. نخست شرایط اجتماعی و سیاسی کشور است. در مقاطعی که کشور با شرایط خاص و بحرانی مواجه شد، مصرف داروهای مغز و اعصاب روند افزایشی پیدا کرد. این افزایش مصرف با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی، موضوعی طبیعی بود. افزایش فشارهای روانی در جامعه باعث شد تقاضا برای برخی داروهای این حوزه افزایش پیدا کند؛ در حالی که ظرفیت تولید این داروها مانند داروهای عمومی نیست و تعداد محدودی از شرکت‌ها در این حوزه فعالیت می‌کنند.

وی افزود: وقتی تقاضا از عرضه پیشی بگیرد، حتی اگر شرکت‌های تولیدکننده با تمام ظرفیت کار کنند، باز هم ممکن است نتوانند نیاز بازار را به‌طور کامل پوشش دهند. بخشی از کمبودهایی که ایجاد شد، ناشی از همین افزایش تقاضا بود. از طرف دیگر، ممکن است از پنج شرکت تولیدکننده یک محصول، سه شرکت تولید داشته باشند اما دو شرکت دیگر به دلایل مختلف مانند مشکلات تأمین مواد اولیه یا پیش‌بینی‌های نادرست، تولیدشان کاهش پیدا کند. همین کاهش عرضه در بازار اثر خود را نشان می‌دهد.

مواد اولیه داروهای اعصاب؛ زنجیره‌ای با محدودیت‌های خاص

نصراللهی با اشاره به تفاوت داروهای اعصاب و روان با بسیاری از داروهای دیگر، توضیح داد: بخش مهمی از داروهای مغز و اعصاب، به‌ویژه داروهایی مانند آلپرازولام، دیازپام، کلردیازپوکساید و اگزازپام، از موادی استفاده می‌کنند که در دنیا تحت کنترل‌های سخت‌گیرانه بین‌المللی قرار دارند. این داروها نارکوتیک نامیده می‌شوند.

به گفته وی، این محدودیت‌ها فقط مربوط به ایران نیست و در تمام دنیا برای جلوگیری از سوءمصرف این مواد وجود دارد.

نصراللهی ادامه داد: فرآیند واردات این مواد با سایر مواد اولیه متفاوت است. شرکت ایرانی ابتدا باید از سازمان غذا و داروی کشور مجوز واردات دریافت کند. سپس این مجوز باید به کشور سازنده ارائه شود تا آن شرکت بتواند از نهادهای نظارتی کشور خود مجوز صادرات دریافت کند. شرکت تولیدکننده خارجی نمی‌تواند مانند یک ماده اولیه معمولی، این مواد را در انبار نگه دارد و منتظر سفارش باشد. فرایند تولید تازه بعد از دریافت مجوز صادرات، آغاز می‌شود و این موضوع زمان‌بر است.

جنگ و اختلال در مسیر تأمین مواد اولیه

نصراللهی درباره تأثیر شرایط جنگی بر تأمین این داروها، گفت: تا قبل از شرایط جنگی، با وجود تمام سختی‌ها، این فرآیند در یک مسیر مشخص انجام می‌شد. اما شرایط جنگی باعث شد مشکلات جدیدی به این زنجیره اضافه شود؛ از کاهش پروازها گرفته تا مشکلات حمل‌ونقل بین‌المللی.

وی توضیح داد: برای مواد اولیه معمولی، امکان استفاده از مسیرهای جایگزین وجود دارد. مثلاً یک ماده می‌تواند از چین خریداری شود، به کشور ثالثی مانند ترکیه منتقل شود و سپس به صورت زمینی وارد ایران شود. اما برای مواد نارکوتیک چنین امکانی وجود ندارد.

به گفته نصراللهی، دلیل این موضوع به قوانین بین‌المللی کنترل این مواد بازمی‌گردد.

وی افزود: مجوز واردات و صادرات این مواد مشخص می‌کند که ماده از کدام کشور به کدام مقصد ارسال می‌شود. اگر مجوز برای هند به ایران صادر شده باشد، امکان اینکه همان ماده ابتدا به کشور دیگری برود و بعد وارد ایران شود وجود ندارد. حتی نوع حمل‌ونقل هم در مجوز مشخص می‌شود. اگر مجوز حمل هوایی صادر شده باشد، نمی‌توان به سادگی گفت حالا که شرایط تغییر کرده، از مسیر دریایی استفاده کنیم؛ برای این تغییر هم باید دوباره فرآیندهای اداری طی شود.

آلپرازولام؛ نمونه‌ای از یک ماده اولیه آماده اما غیرقابل انتقال

نصراللهی با اشاره به وضعیت آلپرازولام، گفت: یک نمونه مشخص، ماده اولیه آلپرازولام است. حدود ۱۲۰ کیلوگرم از این ماده که نیاز حدود یک سال کشور را پوشش می‌دهد، در شرکت هندی تولید و آماده ارسال شده بود، اما مشکل در مرحله انتقال ایجاد شد. یعنی مسئله تولید ماده نبود؛ ماده آماده بود. اما به دلیل مشکلات حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و مسائل ناشی از تحریم برخی مسیرهای انتقال، امکان ورود آن به کشور فراهم نشد.

وی افزود: در چنین شرایطی تولیدکنندگان مجبور شدند برای جلوگیری از ایجاد کمبود، مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند.

نصراللهی ادامه داد: ما در چنین شرایطی برای اینکه تولید متوقف نشود، ناچار شدیم از منابع دیگر تأمین کنیم. برای مثال، ماده اولیه را از اروپا با قیمت بالاتر تهیه کردیم. این کار هزینه تولید را افزایش می‌دهد، اما اولویت ما حفظ دسترسی بیمار به دارو است.

دارو تحریم نیست؛ اما زنجیره تولید تحت فشار است

یکی از پرسش‌های اصلی مردم این است که اگر دارو تحریم نیست، چرا در تأمین آن مشکل ایجاد می‌شود.

نصراللهی پاسخ داد: اینکه دارو تحریم نیست، از نظر حقوقی درست است، اما تولید دارو فقط ماده مؤثره نیست. برای تولید یک دارو، ده‌ها عامل دیگر دخیل هستند؛ از مواد جانبی و بسته‌بندی گرفته تا تجهیزات تولید، قطعات ماشین‌آلات و انتقال پول. ممکن است ماده مؤثره یک دارو قابل خرید باشد، اما برای تولید همان دارو نیاز به قطعه‌ای از دستگاه داشته باشیم که تأمین آن مشکل باشد، یا مواد بسته‌بندی مانند آلومینیوم و PVC با محدودیت مواجه شود.بنابراین باید بین تحریم مستقیم دارو و تأثیر تحریم‌ها بر زنجیره تولید دارو تفاوت قائل شد. دارو ممکن است تحریم نباشد، اما عوامل زیادی که برای تولید آن نیاز است، تحت تأثیر محدودیت‌های بین‌المللی قرار می‌گیرند.

نقش آموزش بیماران در مدیریت شرایط کمبود

وی با اشاره به نقش بیماران و داروخانه‌ها در شرایط کمبود، افزود: بخشی از مدیریت این شرایط به آموزش مصرف‌کننده برمی‌گردد. گاهی یک دارو در یک دوز خاص کمبود دارد، اما همان دارو در دوز دیگری موجود است و امکان جایگزینی با نظر پزشک یا داروساز وجود دارد. اما بعضی بیماران به دلیل نگرانی یا تصور تفاوت زیاد بین اشکال مختلف دارو، فقط به دنبال یک نوع خاص هستند و ممکن است به چندین داروخانه مراجعه کنند.اطلاع‌رسانی درست در چنین شرایطی می‌تواند به استفاده بهتر از ظرفیت موجود کمک کند.

زنجیره‌ای از عوامل، پشت کمبود دارو

به گفته نصراللهی، کمبود داروهای اعصاب و روان را نمی‌توان به یک دلیل محدود کرد. افزایش مصرف، محدود بودن تعداد تولیدکنندگان، دشواری تأمین مواد اولیه خاص، مشکلات حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و شرایط بین‌المللی همه در کنار هم باعث شدند زنجیره تأمین این داروها تحت فشار قرار بگیرد. این مشکل نیازمند نگاه جامع به کل زنجیره دارو است؛ از سیاست‌گذاری تأمین مواد اولیه تا ایجاد فضای رقابتی و تقویت ارتباطات بین‌المللی