۸ نبرد مهم از جنگ‌های یونانیان و هخامنشیان

نبردهای جنگ‌های ایران و یونان از مشهورترین نبردهای جهان باستان به شمار می‌آیند. در اینجا هشت نبرد مهم این جنگ‌ها به ترتیب زمانی آورده شده‌اند.

مجله اینترنتی باستان شناس : جنگ‌های ایران و یونان شامل حدود نیم‌قرن درگیری میان امپراتوری ایران و ائتلافی از دولت‌شهرهای یونانی به رهبری آتن و اسپارت بود. این درگیری‌ها بیشتر از طریق نوشته‌های تاریخ‌نگار یونانی، هرودوت، شناخته می‌شوند؛ کسی که قدرت‌گیری ایران و دو لشکرکشی آن به یونان در سال‌های ۴۹۰ پیش از میلاد و ۴۸۰ پیش از میلاد را ثبت کرده است. به لطف نوشته‌های هرودوت، نبردهای ماراتن، ترموپیل و سالامیس به‌طور گسترده شناخته شده‌اند. با این حال، چندین نبرد مهم دیگر نیز وجود داشت که مسیر این جنگ‌ها را شکل دادند.

۱. محاصرهٔ سارد

جنگ‌های ایران و یونان با شورش ایونی در سال ۴۹۹ پیش از میلاد آغاز شد؛ زمانی که آریستاگوراس، حاکم میلتوس در غرب ترکیهٔ امروزی، علیه فرمانروایان ایرانی خود شورش کرد. با گسترش این شورش در سراسر ایونیا، آریستاگوراس از دولت‌شهرهای یونانی در سرزمین اصلی یونان درخواست حمایت نظامی کرد.

آتن با فرستادن ناوگانی شامل ۲۰ کشتی جنگی سه‌ردیفه (تریرم) برای حمایت از آریستاگوراس پاسخ داد، و شهر اریتریا در جزیرهٔ اوبوا نیز پنج کشتی دیگر فرستاد. در سال ۴۹۸ پیش از میلاد، آتنی‌ها و اریتریایی‌ها به ایونی‌ها پیوستند و به سوی شهر سارد در داخل سرزمین پیشروی کردند.

نزدیک به نیم قرن پیش از آن، ایرانیان به فرماندهی کوروش بزرگ شهر سارد را از پادشاه ثروتمند، کرزوس، تصرف کرده بودند و این شهر همچنان اهمیت خود را به عنوان پایتخت ساتراپی پارسیِ لیدی حفظ کرده بود.

یونانیان سارد را محاصره کردند و بخش پایینی شهر را تصرف نمودند. در حالی که ایرانیان همچنان کنترل دژِ بالایی (آکروپولیس) را در دست داشتند، بخش بزرگی از شهر پایین در آتش سوخت و ویران شد. ایرانیان ضدحمله کردند و یونانیان را وادار به عقب‌نشینی به سوی افسوس کردند. آتنی‌ها از این ائتلاف کناره‌گیری کردند، اما شورش همچنان در سراسر ایونیا گسترش یافت. ایرانیان به‌تدریج نیروهای خود را بسیج کردند تا شورشیان ایونی را شکست دهند و با سقوط میلتوس در سال ۴۹۴ پیش از میلاد، شورش ایونی عملاً پایان یافت.

به گفتهٔ هرودوت، داریوش، شاه ایران، از غارت سارد به‌شدت خشمگین شد و سوگند خورد از آتنی‌ها انتقام بگیرد. در سال ۵۰۷ پیش از میلاد، آتنی‌ها برای مقابله با تهدید حملهٔ اسپارت، خواستار حمایت ایران شده بودند. در حالی که آتنی‌ها این توافق را نوعی اتحاد برابر می‌دانستند، داریوش آن را نشانه‌ای از اطاعت و فرمانبرداری تعبیر کرد. از دید «شاهنشاه»، آتن تابعی سرکش بود و سزاوار مجازات.

۲. نبرد ماراتن

در سال ۴۹۰ پیش از میلاد، داریوش فرمان حمله به یونانِ اروپایی را صادر کرد و نیرویی نظامی به فرماندهی برادرزاده‌اش آرتافرنس و سرداری به نام داتیس گسیل داشت. ایرانیان هنگام تصرف جزایر سیکلاد در دریای اژه با مقاومت چندانی روبه‌رو نشدند. سپس نیروهای ایرانی در جزیرهٔ اوبوا پیاده شدند و شهر اریتریا را به تلافی مشارکتش در غارت سارد غارت کردند.

پس از اریتریا، ایرانیان از تنگهٔ باریک اوریپوس عبور کردند و در ماراتن، در حدود ۲۶ مایلی آتن، پیاده شدند. سپاه آتن با حدود ۱۰ هزار نفر برای رویارویی با ایرانیان به سوی ماراتن حرکت کرد. طرح نبرد آتنی‌ها توسط سردار میلتیادس تنظیم شده بود؛ کسی که پیش‌تر به عنوان فرمانروای خرسونزِ تراکیه (شبه‌جزیرهٔ گالیپولی) تابع ایران بود و می‌دانست چگونه برتری سواره‌نظام ایرانیان را خنثی کند.

صبح روز ۱۲ سپتامبر ۴۹۰ پیش از میلاد، آتنی‌ها با آرایشی که مرکز آن ضعیف و جناح‌ها تقویت شده بود به سوی اردوگاه ایرانیان پیشروی کردند. هنگامی که حدود یک مایل با دشمن فاصله داشتند و سواره‌نظام ایران هنوز برای نبرد آماده نشده بود، میلتیادس به هوپلیت‌های آتنی دستور داد به سوی دشمن یورش ببرند.

در حالی که آتنی‌ها زیر باران تیرهای کمانداران ایرانی فاصله را طی می‌کردند، دو سپاه در نبردی سخت تن‌به‌تن درگیر شدند. هرچند مرکز ضعیف آتنی‌ها شکسته شد، اما هوپلیت‌ها در جناح‌ها برتری داشتند و نیروهای پراکندهٔ ایرانی را در میان گرفتند. در حالی که آتنی‌ها ۱۹۲ نفر از دست دادند، هزاران نفر از ایرانیان هنگام عقب‌نشینی به سوی کشتی‌هایشان کشته شدند.

پیروزی آتن در نبرد ماراتن نشان داد که ایرانیان شکست‌ناپذیر نیستند. با این حال برای ایرانیان این شکست بیشتر مایهٔ شرمندگی بود تا فاجعه، زیرا داریوش هنوز می‌توانست با تصرف جزایر سیکلاد و نابودی اریتریا ادعای موفقیت کند.

۳. نبرد ترموپیل

داریوش در سال ۴۸۶ پیش از میلاد درگذشت و پسرش خشایارشا جانشین او شد. پادشاه جدید چند سال را صرف سرکوب شورش‌ها در بابل و مصر کرد، سپس در سال ۴۸۰ پیش از میلاد سپاهی بسیار بزرگ‌تر را برای حمله به یونان بسیج کرد.

خشایارشا شخصاً فرماندهی سپاه ایران را بر عهده گرفت و آن را از طریق پلی شناور بر روی داردانل (هلسپونت) به اروپا عبور داد. هنگامی که ایرانیان در ماه اوت به سوی جنوب پیشروی می‌کردند، یونانیان سرگرم بازی‌های المپیک و دیگر جشن‌های مذهبی بودند و نتوانستند تمام نیروهای خود را بسیج کنند. با این حال، لئونیداس، پادشاه اسپارت، تصمیم گرفت با گارد برگزیدهٔ ۳۰۰ نفرهٔ خود، حدود ۲۰۰۰ اسپارتی با جایگاه پایین‌تر و مجموعه‌ای از نیروهای متحد، در ترموپیل نبردی تأخیری انجام دهد.

لئونیداس با حدود ۷۰۰۰ نفر در برابر سپاه ایران که ده‌ها هزار نفر برآورد می‌شد قرار گرفت. گذرگاه باریک ترموپیل که از یک سو به صخره‌های بلند و از سوی دیگر به دریا محدود بود، برتری عددی ایرانیان را خنثی می‌کرد. لئونیداس و نیروهایش پشت دیواری دفاعی قدیمی موضع گرفتند و به مدت دو روز حملات خشایارشا را با موفقیت دفع کردند.

پس از روز دوم نبرد، مردی یونانی به نام افیالتس گذرگاهی کوهستانی و باریک را به ایرانیان نشان داد که امکان دور زدن نیروهای لئونیداس را فراهم می‌کرد. در بامداد روز سوم، جاویدانان ایران از این گذرگاه که به‌خوبی محافظت نمی‌شد عبور کردند و پشت سر لئونیداس را تهدید کردند. لئونیداس پس از آنکه نیروهای متحدی را که می‌خواستند برای نبردی دیگر عقب‌نشینی کنند مرخص کرد، همراه با باقی‌ماندهٔ یونانیان به دشمن یورش برد و پیش از آنکه یکی‌یکی در میدان نبرد کشته شوند، تلفات سنگینی به ایرانیان وارد کردند.

۴. نبرد آرتمیزیوم

پیش از آنکه افیالتس گذرگاه کوهستانی را به ایرانیان نشان دهد، ایرانیان امیدوار بودند با فرستادن گروهی از نیروها از راه دریا و پیاده کردن آنان در پشت سر لئونیداس، او را دور بزنند. ناوگان یونانی به فرماندهی ائوریبیادسِ اسپارتی و تمیستوکلِسِ آتنی در نزدیکی دماغهٔ آرتمیسیوم در شمال اوبوا کمین کرده بود و در برابر کشتی‌های ایرانی مقاومت کرد.

هر دو طرف در آرتمیزیوم تلفات سنگینی متحمل شدند. پس از آنکه یونانیان در نبرد زمینی ترموپیل شکست خوردند، دماغهٔ آرتمیسیوم اهمیت راهبردی خود را از دست داد و ناوگان یونانی به سوی سالامیس عقب‌نشینی کرد.

۵. نبرد سالامیس

پس از غلبه بر یونانیان در ترموپیل، ارتش هخامنشیان به سوی آتن پیشروی کرد. آتنی‌ها تصمیم گرفتند شهر خود را ترک کنند و به ناوگان دریایی آتن بپیوندند. سپس ایرانیان وارد آتن شدند و شهر را غارت کردند.

در همین زمان، اسپارتی‌ها و متحدانشان در اتحادیهٔ پلوپونزی آماده می‌شدند تا در تنگهٔ کورینت در برابر ایرانیان مقاومت کنند. همانند ترموپیل، این تنگه نیز نواری باریک از خشکی بود که دفاع از آن در زمین آسان بود، اما از راه دریا در برابر دور زدن آسیب‌پذیر به شمار می‌رفت. در همین حال، ناوگان تمیستوکلِس با حدود ۴۰۰ کشتی از جزیرهٔ سالامیس در خلیج سارونیک در کمین ناوگان ایران بود.

فرماندهٔ آتنی با فرستادن پیامی به خشایارشا و ادعای اینکه آمادهٔ تسلیم است، ناوگان ایران را به درون تنگه‌های سالامیس کشاند. ناوگان ایران در آبراههٔ تنگ و شلوغ به سختی می‌توانست مانور دهد و خشایارشا دریافت که فریب خورده است. نبردی آشفته درگرفت که در جریان آن آریابیگنس، برادر خشایارشا و دریاسالار ناوگان ایران، کشته شد. هنگامی که صفوف ایرانیان دچار آشفتگی شد، آرتمیسیا، ملکهٔ کاریه، برای رهایی از درگیری کشتی خود را به یک کشتی متحد ایرانی کوبید؛ کاری که باعث شد کشتی‌های یونانیِ نزدیک تصور کنند او در حال جنگ با ایرانیان است و او را رها کنند تا بگریزد.

پس از شکست در سالامیس و بروز ناآرامی‌های تازه در بابل، خشایارشا به ایران بازگشت، اما سپاه بزرگی از ایران را به فرماندهی سردار خود، مردونیه، در یونان باقی گذاشت. با وجود این، هرچند ایرانیان اکنون در موقعیت دشوارتری قرار گرفته بودند، تهدید آنان برای دولت‌شهرهای متحد یونانی هنوز به پایان نرسیده بود.

۶. نبرد پلاته

مردونیه پس از گذراندن زمستان در شمال یونان، در اوایل سال ۴۷۹ پیش از میلاد به سوی جنوب حرکت کرد و به آتنی‌ها پیشنهاد صلح داد. آتنی‌ها که دریافته بودند ایرانیان قصد تضعیف اتحاد یونانیان را دارند، این پیشنهاد صلح را در حضور هیئت نمایندگی اسپارت رد کردند. مردونیه سپس برای دومین بار آتن را غارت کرد و تمامی سازه‌های باقی‌مانده را با خاک یکسان نمود.

پس از رسیدن خبر دومین غارت آتن، سپاه متحد یونان برای رویارویی با ارتش مردونیه به شمال لشکر کشید. فرماندهی این سپاه با پاوسانیاس بود که به عنوان نایب‌السلطنه برای پسرعموی جوانش پلیستارخوس (پسر لئونیداسِ کشته‌شده) خدمت می‌کرد. پاوسانیاس حدود ۴۰ هزار نیرو در اختیار داشت که شامل ۱۰ هزار هوپلیت اسپارتی و ۸ هزار هوپلیت آتنی بود.

مردونیه به سوی پلاته عقب نشست و در کرانهٔ شمالی رود آسوپوس موضع گرفت؛ جایی که دشتِ باز به سواره‌نظام ایرانی اجازه می‌داد آزادانه مانور دهد. یونانیان در اواسط ماه اوت به مواضع ایرانیان نزدیک شدند، اما هر دو ارتش در بن‌بست قرار گرفتند. پس از حدود ده روز، سواره‌نظام ایران منبع آب یونانیان را قطع کرد و آن‌ها را مجبور ساخت تا در وضعیتی نامنظم به سوی پلاته عقب‌نشینی کنند.

در ۲۷ یا ۲۸ اوت، هخامنشیان برای تعقیب یونانیان، از رود آسوپوس عبور کردند. اسپارتی‌ها زیر فشار شدید قرار گرفتند، اما ضدحمله زدند و برتری هوپلیت‌هایشان را در برابر پیاده‌نظام نسبتاً سبک‌مسلحِ ایرانی نشان دادند. با اینکه اسپارتی‌ها چند تن از فرماندهان ارشد خود را از دست دادند، فرماندهٔ ایرانی، مردونیه نیز در نبرد کشته شد.

پس از کشته‌شدن مردونیه، نیروهای هخامنشی بدون فرمانده مؤثر عقب نشستند و گریختند. بدین ترتیب، پیروزی یونانیان در نبرد پلاته پایان دومین تهاجم ایرانیان به یونان را رقم زد.

7.نبرد میکال

به گفتهٔ هرودوت، پیروزی یونانیان در نبرد زمینی پلاته در همان روزی رخ داد که یک پیروزی دریایی به همان اندازه مهم در میکال، در چند صد مایل دورتر در ساحل ایونیه، به دست آمد.

پس از نبرد سالامیس، کشتی‌های باقی‌ماندهٔ ایرانی به‌سختی خود را به جزیرهٔ ساموس در نزدیکی ساحل ایونیه رساندند. در همین زمان، ناوگان یونانی در جزیرهٔ دلوس در مجمع‌الجزایر سیکلاد گرد آمد. فرماندهی کل ناوگان با لئوتیخیداس، پادشاه اسپارت، بود و بخش آتنی را زانتیپوس (پدر سیاستمدار مشهور، پریکلس) رهبری می‌کرد.

وقتی ناوگان یونان در اوت ۴۷۹ پیش از میلاد به ساموس رسید، دریافت که ایرانیان به سرزمین اصلی، در دامنهٔ کوه مایکاله، عقب‌نشینی کرده‌اند. لئوتیخیداس به سوی مایکاله حرکت کرد و سربازان یونانی از کشتی‌ها پیاده شدند تا برای نبرد آماده شوند. فرماندهان یونانی از یونانیان ایونی که در سپاه ایران حضور داشتند درخواست یاری کردند؛ اقدامی که ایرانیان را واداشت ایونی‌ها را از بدنهٔ اصلی ارتش جدا کنند و بدین ترتیب نیروی خود را تضعیف نمایند.

با وجود آنکه ایرانیان پشت یک دیوار چوبی (پالیساد) موضع گرفته بودند، آتنی‌ها حمله‌ای سخت و مستقیم انجام دادند و خطوط دفاعی ایران را شکستند، در حالی که اسپارتی‌ها تلاش کردند از جناح چپ دشمن را دور بزنند. هنگامی که مانور اسپارتی‌ها کامل شد، سرنوشت نبرد عملاً مشخص شده بود و آنان ضربهٔ نهایی را وارد کردند.

با اینکه هر دو طرف تلفات سنگینی متحمل شدند، نبرد مایکاله هرگونه چشم‌انداز بازگشت فوری ایرانیان به یونان را از میان برد. با تلاش دوبارهٔ شهرهای ایونی برای رهایی از سلطهٔ ایران، ناوگان یونانی شهر سِستوس در شبه‌جزیرهٔ گالیپولی را تصرف کرد. سال بعد، پاوسانیاس شهر بیزانتیوم را در تنگهٔ بسفر فتح کرد و بدین ترتیب هر دو مسیر زمینی به سوی یونان را ایمن ساخت.

8.نبرد یوریمدون

در حالی که کتاب تاریخ‌های هرودوت با نبرد میکال پایان می‌یابد، درگیری میان یونانیان و هخامنشیان نزدیک به سه دههٔ دیگر ادامه داشت. مرحلهٔ دوم جنگ‌های یونان و ایران با نام جنگ‌های اتحادیهٔ دلوس شناخته می‌شود، زیرا پس از آنکه اسپارتی‌ها در سال ۴۷۸ پیش از میلاد از جنگ کناره‌گیری کردند، اتحادیهٔ دلوس به رهبری آتن به حملات متقابل علیه امپراتوری هخامنشی ادامه داد.

در حالی که دورهٔ میان پایان تاریخ‌های هرودوت (۴۷۹ پیش از میلاد) و آغاز تاریخ جنگ پلوپونزی نوشتهٔ توسیدید (۴۳۱ پیش از میلاد) به‌خوبی ثبت و مستند نشده است، برجسته‌ترین سردار آتنی در دوران جنگ‌های اتحادیهٔ دلوس، کیمون، پسر میلیتیادس و رقیب پریکلس جوان بود. هرچند در نمایشنامه‌های آریستوفان اغلب مورد طنز و تمسخر قرار می‌گرفت، کیمون با این حال فرمانده‌ای توانا بود که موفقیت‌های نظامی چشمگیری به دست آورد.

بزرگ‌ترین پیروزی کیمون در نبرد یوریمدون در نزدیکی آسپندوس در جنوب ترکیهٔ امروزی رخ داد؛ نبردی که احتمالاً در سال ۴۶۹ یا ۴۶۶ پیش از میلاد اتفاق افتاد. زمانی که خبر رسید هخامنشیان در آسپندوس در حال گردآوری ناوگان هستند، کیمون با ۲۰۰ کشتی سه‌ردیفه (تریرم) دست به حمله‌ای پیشگیرانه زد. پس از آنکه کشتی‌های یونانی ناوگان هخامنشی را در رود یوریمدون شکست دادند، هوپلیت‌های کیمون در خشکی نیز ارتش هخامنشی را که برای کمک آمده بود، شکست داده و پراکنده کردند. نابودی ناوگان پارسیان در یوریمدون تلاش‌های امپراتوری هخامنشی برای بازگرداندن نفوذ خود در دریای اژه را برای مدتی متوقف کرد.

در اواخر دههٔ ۴۶۰ پیش از میلاد، آتنی‌ها همچنین تلاش کردند با حمایت از شورش مصر علیه حکومت هخامنشی، موقعیت ایران را تضعیف کنند، اما در نهایت نیروی اعزامی یونانی نابود شد. سپس کیمون توجه خود را به قبرس معطوف کرد، اما در سال ۴۵۰ پیش از میلاد در جریان محاصرهٔ شهر کیتیون درگذشت. با این حال، آتنی‌ها در نبرد سالامیس در قبرس از خود دفاع کردند و توانستند به یونان بازگردند؛ رویدادی که عملاً به پایان جنگ‌های یونان و هخامنشیان انجامید.