در پی یکی از مهمترین رخدادهای حقوقی و باستانشناختی در حوزه استرداد اموال فرهنگی، پنج قطعه از ادوات دفاعی و زرههای مفرغی یونان باستان که بیش از شش دهه پیش طی حفاریهای غیرمجاز از جزیره کرت به تاراج رفته بودند، سرانجام به موطن اصلی خود بازگشتند. این آثار کمنظیر متعلق به اواخر سده هفتم پیش از میلاد که تا پیش از این در موزه هنر متروپولیتن نیویورک نگهداری میشدند، اکنون پس از ۶۲ سال دوری، امکان پیوند دوباره با سایر یافتههای همبافت خود در موزه باستانشناسی هراکلیون را پیدا کردهاند؛ رویدادی که بار دیگر اهمیت حفظ و احیای بستر باستانشناختی محوطههای کهن را در کانون توجه جهانیان قرار داد.
بازگشت پنج قطعه زره باستانی به یونان پس از شش دهه
دو کلاهخود مفرغی فاخر در شمار پنج قطعه از زرههای باستانی جزیره کِرت هستند که پس از سالها نگهداری در موزه هنر متروپولیتن نیویورک، به کشور یونان مسترد میشوند. این مجموعه نفیس که مستقیماً به یک کاوش غیرقانونی گسترده در بیش از شش دهه پیش پیوند دارد، پس از بازگشت به خانه، امکان تجمیع دوباره با یافتههای باستانشناختی حاصل از همان محوطه را که اکنون در جزیره کرت محافظت میشوند، فراهم میسازد.
این ادوات نظامی شامل دو کلاهخود مفرغی و سه «میترا» (Mitra – صفحات محافظ مفرغی ویژهای که در یونان کهن برای حفاظت از بخش تحتانی شکم و لگن بسته میشدند) است. بر اساس پژوهشهای گاهنگاری، قدمت این اشیا به اواخر سده هفتم پیش از میلاد (دوره آرکائیک یونان) بازمیگردد. خاستگاه جغرافیایی و تاریخی این گنجینه، محوطه باستانی «آفراتی» (Afrati) واقع در منطقه «ویانوس» (Viannos) در جزیره کرت تعیین شده است. مقامات رسمی یونان تأکید کردهاند که این آثار در جریان یک حفاری غیرمجاز بسیار وسیع در سال ۱۹۶۴ میلادی از دل خاک بیرون کشیده شده و به غارت رفتند.
از هوش مصنوعی باستانیار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستانشناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالتسنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
این ادوات دفاعی، بخشی از یک محموله بزرگتر شامل ۱۵ اثر باستانی هستند که به گزارش وزارت فرهنگ یونان، از خاک ایالات متحده آمریکا به این کشور بازگردانده میشوند. آیین تحویل رسمی این آثار به «لینا مندونی» (Lina Mendoni)، وزیر فرهنگ یونان، در تاریخ ۲۱ سپتامبر در دفتر دادستانی منطقه منهتن نیویورک برگزار شد.
وزارت فرهنگ یونان در بیانیه خود خاطرنشان کرد که با اجرای این توافق، شمار آثار باستانی مستردشده به یونان از سال ۲۰۲۲ میلادی تاکنون و از مجرای تصمیمات و پیگیریهای قضایی دادستانی منطقه منهتن، به ۱۷۹ قلم اثر رسیده است.
ترمیم بافت باستانشناختی گسسته در محوطه آفراتی
اهمیت علمی و تاریخی این پنج اثر باستانی کرت از آن جهت بسیار برجسته است که پژوهشگران یونانی توانستند پیوند قطعی آنها با حفاری غیرمجاز سال ۱۹۶۴ در آفراتی را اثبات کنند. این کار از طریق تطبیق دقیق با انتشارات کهن باستانشناسی، اسناد دستاول آرشیوی، مکاتبات رسمی میان نهادهای باستانشناسی و پلیس و همچنین گزارشهای مربوط به اشیای توقیفشده در همان منطقه در دهههای گذشته محقق شد.
پیشتر، آثار مشابهی در پیوند با همان حفاریهای قاچاق توسط مقامات یونانی کشف و ضبط شده بود که امروزه در «موزه باستانشناسی هراکلیون» در کرت محافظت میشوند. به بیانیه وزارت فرهنگ یونان، این استرداد تاریخی این امکان را میسر میسازد تا اشیایی که روزگاری بخشی از یک «بافت باستانشناختی» (Archaeological Context) مشترک و پیوسته را شکل میدادند، پس از دههها جدایی دوباره در کنار هم گردآوری شوند.
ناگفتههای موزه متروپولیتن درباره زرههای نذری
موزه هنر متروپولیتن نیویورک رسماً تایید کرد که این پنج قطعه زره در شمار هشت اثری هستند که از کلکسیونهای این موزه تفکیک شده و به یونان بازپس داده میشوند.
موزه متروپولیتن این گروه را دو کلاهخود و سه میترای مفرغی از آفراتی معرفی کرده که همگی به اواخر سده هفتم پیش از میلاد بازمیگردند. بنا بر اعلام موزه، شواهد نشان میدهد که این زرهها در روزگار باستان به عنوان هدایای نذری در یک نیایشگاه یونانی عصر کهن (آرکائیک) در این محوطه به امانت نهاده شده بودند؛ همان محوطهای که بعدها اداره خدمات باستانشناسی یونان در سالهای ۱۹۶۸ و ۱۹۶۹ میلادی کاوشهای نجاتبخشی را در آن سامان داد.
اسناد و دفاتر ثبت موزه متروپولیتن، جزئیات روشنی از تاریخچه این آثار به دست میدهند. به عنوان نمونه، هر سه میترای مفرغی در سال ۱۹۸۹ میلادی در قالب اهدایی از سوی «بنیاد نوربرت شیمل» (Norbert Schimmel Trust) وارد مجموعه موزه شدند. نقشبرجستههای قلمزنیشده بر این صفحات مفرغی حاکی از مهارت چشمگیر صنعتگران کرت است: یکی منقوش به نگارههای اسب، دیگری حامل نقش اسبهای بالدار اساطیری و سومی مزین به تصویر ابوالهول (اسفینکس) است. افزون بر این، بر روی دو قطعه از این زرهها کتیبههای کهن یونانی نیز نقر شده است.
هشت اثر تاریخی بازگرداندهشده از گنجینه متروپولیتن
در کنار این پنج قطعه ادوات جنگی، موزه متروپولیتن سه اثر باستانی ارزشمند دیگر را نیز به یونان مسترد کرده است:
یک کوزه سفالی آبریزدار منقاریشکل متعلق به دوره هلادی میانه (Middle Helladic).
یک آویز گردنبند طلا و عقیق متعلق به عصر هلنیستی که به فرم یک خمره باستانی (آمفورا) شکل گرفته است.
یک سر مرمرین رومی از چهره مردی با پوشش نقاب/شال متعلق به نیمه اول سده نخست پس از میلاد.
به اذعان موزه، دسترسی به دادههای جدید حاصل از تحقیقات دادستانی منطقه منهتن، در پیوند با پژوهشهای مستقل زنجیره مالکیت و اصالتسنجی (Provenance Research) که در درون موزه انجام شد، شالوده تصمیم به اعاده این سه اثر را رقم زد. این آثار در دهههای گذشته از طریق دلالان عتیقهای که بعدها تحت تعقیب کیفری قرار گرفتند، به مجموعه موزه راه یافته بودند.
تنوع خیرهکننده در محموله ۱۵ عددی آثار بازگشتی به یونان
مجموعه گستردهتر ۱۵ اثر شناساییشده توسط وزارت فرهنگ یونان، گسترهای غنی از ادوار تمدنی یونان و حوزه باستانی مدیترانه را پوشش میدهد:
یک پیکرک مرمرین زنانه سیکلادی از گونه شاخص «اسپدوس» (Spedos) متعلق به حدود ۲۷۰۰ تا ۲۶۰۰ پیش از میلاد.
یک درپوش مرمرین ظرف جعبهای (پیکسیس – Pyxis) از اوایل عصر مفرغ.
یک دستبند مفرغی متعلق به دوره کهن (آرکائیک).
یک صدف ظریف تراشیدهشده از سنگ مرمر مربوط به حدود سال ۴۰۰ پیش از میلاد.
یک گردنبند زرین متعلق به دوره هلنیستی به همراه آویزی خمرهای شکل.
یک سردیس مرمرین اوایل دوره روم از چهره یک مرد؛ مقامات باستانشناسی یونان احتمال میدهند این مجسمه تجسمی از «گنیس» (Genius – نیروی معنوی محافظ یا فرّه فردی که در باورهای مذهبی روم باستان از جمله به امپراتور نسبت داده میشد) باشد، هرچند این شناسایی بیشتر تفسیری علمی است تا قطعیتی مطلق.
دههها پژوهش اسنادی؛ رمزگشایی از پرونده محوطه آفراتی
آنچه پرونده آثار منطقه آفراتی را از سایر موارد مشابه متمایز میسازد، امکان بازسازی خاستگاه باستانشناختی و سرگذشت آنها با جزئیاتی بسیار موشکافانه و کمنظیر است.
«اداره کل اسناد و حفاظت از اموال فرهنگی یونان» برای به ثمر نشستن این پرونده، پژوهشهای میدانی و آرشیوی گستردهای را روی مقالات علمی، اسناد طبقهبندیشده بایگانیها، مکاتبات تاریخی نهادهای باستانشناسی با پلیس و مدارک حاصل از کشفیات دهههای گذشته در کرت متمرکز کرد. به اعلام وزارت فرهنگ، این ممارست مداوم علمی توانست مسیر تاراج و خروج غیرقانونی این آثار به بیرون از مرزها را به شکلی مستند و غیرقابل انکار بازسازی کند.
لینا مندونی در جریان این مراسم تأکید کرد که استرداد این آثار شاهدی روشن بر جایگاه محوری پژوهشهای علمی و تعامل سازنده میان مراجع میراثی یونان با «واحد مبارزه با قاچاق عتیقهجات دادستانی منهتن» به شمار میرود. وی بر این نکته تصریح کرد که باستانشناسان و کارشناسان یونانی نقشی مستقیم و پیشرو در شناسایی، اثبات اصالت و مستندسازی علمی آثار تاریخی غارتشده از این کشور ایفا کردهاند.
این آیین رسمی با حضور چهرههای سرشناسی چون «متیو بوگدانوس» (Matthew Bogdanos)، رئیس واحد مبارزه با قاچاق عتیقه دادستانی منهتن، «ایفیگنیا کانارا» سرکنسول یونان در نیویورک، و «کیت دیلون» دستیار معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور آموزشی و فرهنگی، در کنار دیگر مقامات ارشد دو کشور برگزار شد.
برای پنج قطعه زره باستانی آفراتی، این دستاورد نقشی فراتر از یک ثبت آماری در فهرست طولانی آثار مستردشده دارد. بازگشت این یادگارهای باشکوه، انسجام مجموعهای را ترمیم میکند که در پی کاوشهای غیرمجاز سال ۱۹۶۴ در کرت تکهتکه شده بود؛ گامی بلند که آثاری جداافتاده به مدت ۶۲ سال را دوباره در کالبد همان بافت و زمینه تاریخی بازمینشاند که از دل آن پدید آمده بودند.
نتیجهگیری
استرداد زرهها و کلاهخودهای مفرغی ۲۶۰۰ ساله آفراتی گواهی آشکار بر پیروزی مستندسازی علمی و حقوق بینالملل بر پدیده شوم تاراج میراث کهن است. این رویداد آموزنده نشان داد که با پایش پیگیرانه اسناد آرشیوی و همکاری هدفمند میان نهادهای باستانشناسی و دستگاههای قضایی بینالمللی، حتی پس از گذشت بیش از شش دهه میتوان دستاندازی سوداگران عتیقه به محوطههای تاریخی را خنثی کرد و پیوند میان اشیا و بستر فرهنگیشان را احیا نمود.
امید است در ایران نیز با روی کار آمدن افراد وطنپرست و دلسوز وطن و تشکیل تیمهای حقوقی مجرب و خبره، آثار باستانی غارتشده به ایران بازگردد و ریشه تجارت سیاه قاچاق عتیقه برای همیشه خشک شود.
سوالات متداول
۱. زرههای ۲۶۰۰ ساله بازگرداندهشده به یونان شامل چه قطعاتی هستند و از کجا آمدهاند؟
دو کلاهخود و سه میترا: این مجموعه شامل دو کلاهخود مفرغی و سه میترا، یعنی صفحات محافظ بخش تحتانی شکم و لگن، است که قدمتشان به اواخر سده هفتم پیش از میلاد میرسد. خاستگاه آنها محوطه آفراتی در منطقه ویانوس جزیره کرت است و طبق اعلام مقامات یونان، در حفاری غیرمجاز سال ۱۹۶۴ به غارت رفتهاند.
۲. پژوهشگران چگونه ارتباط زرههای موزه متروپولیتن با حفاری غیرمجاز آفراتی را اثبات کردند؟
تطبیق اسناد و یافتهها: پژوهشگران یونانی با تطبیق انتشارات قدیمی باستانشناسی، اسناد دستاول آرشیوی و مکاتبات رسمی میان نهادهای باستانشناسی و پلیس، منشأ این آثار را بررسی کردند. گزارشهای اشیای توقیفشده در همان منطقه نیز به اثبات پیوند این پنج قطعه با حفاری غیرمجاز سال ۱۹۶۴ کمک کرد.
۳. آیا زرههای مفرغی آفراتی کاربرد مذهبی هم داشتهاند؟
هدایای نذری در نیایشگاه: بنا بر اعلام موزه متروپولیتن، شواهد نشان میدهد این زرهها در دوران باستان بهعنوان هدایای نذری در نیایشگاهی متعلق به دوره آرکائیک قرار داده شده بودند. بنابراین، با وجود ماهیت دفاعی این اشیا، شواهد گزارششده از نقش آیینی آنها در این محوطه حکایت دارد.
۴. چرا بازگشت این پنج قطعه زره برای پژوهشهای باستانشناسی کرت اهمیت دارد؟
گردآوری دوباره یافتههای همبافت: آثار مرتبط با همان حفاری غیرمجاز پیشتر در یونان توقیف شده و اکنون در موزه باستانشناسی هراکلیون نگهداری میشوند. بازگشت این پنج قطعه امکان گردآوری دوباره اشیایی را فراهم میکند که زمانی بافت باستانشناختی مشترکی داشتهاند. این پیوند دوباره به مطالعه مجموعه در ارتباط با دیگر یافتههای محوطه کمک میکند.
