کاوش‌های باستان‌شناسی زیر آب در حاشیه دریای سیاه به یکی از چشمگیرترین کشفیات حوزه دریانوردی باستان منجر شده است: بقایای یک کشتی جنگی ۲۰۰۰ ساله متعلق به ناوگان مهرداد ششم، پادشاه مقتدر پنتوس و بزرگ‌ترین هماورد جمهوری روم در شرق. این سازه چوبی مستحکم که در اعماق خلیج تامان و در نزدیکی شهر باستانی فاناگوریا کشف شده، سندی زنده و شگفت‌انگیز از نبردهای خونین دریایی، شورش‌های داخلی و واپسین روزهای مقاومت جهان هلنیستی در برابر توسعه‌طلبی لژیون‌های رومی است.
بیش از ۲۰۰۰ سال، بقایای یک کشتی جنگی در زیر آب‌های فانگوریا، شهری باستانی در دریای سیاه، آرمیده بود. رسوبات بخش زیادی از بدنه باقی‌مانده آن را پوشانده بودند، اما میخ‌های مسی، اتصالات فلزی و یک قوچ برنزی در کنار الوارها پابرجا مانده بودند. قوچ ستاره‌های پنج‌پر و هلال‌هایی را حمل می‌کرد، نمادهایی که به باستان‌شناسان کمک کرد تا کشتی را به مهرداد ششم، پادشاه یوپاتور ، مرتبط کنند .
این نام در روم در قرن اول پیش از میلاد نیازی به معرفی نداشت. میتریداتس بر پونتوس حکومت می‌کرد، پادشاهی قدرتمندی در اطراف دریای سیاه بنا نهاد و دهه‌ها با گسترش امپراتوری روم مبارزه کرد. اکنون، محققان از جنگ‌های او به فناوری پشت یکی از کشتی‌های مرتبط با ناوگان او روی آورده‌اند و فلزاتی را که کشتی را در کنار هم نگه می‌داشتند و به آن کمک می‌کردند تا سال‌ها خدمت کند، بررسی می‌کنند.
از هوش مصنوعی باستان‌یار بپرسید
ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی باستان‌شناسی؛ تحلیل تصویر، آثار و اصالت‌سنجی اشیا
شروع گفتگو
مسابقه فصل حکم باستان
بازی کن، جایزه ببر
رقابت کن، XP بگیر و برای جوایز متنوع فصل بجنگ.
ورود به بازی
نتایج این تحقیق، چیزی بیش از ترکیب چند شیء باستانی را آشکار می‌کند. آن‌ها نشان می‌دهند که کشتی‌سازان در حال انتخاب بست‌های مسی بادوام، آزمایش آلیاژهای مختلف، تقویت قسمت‌های آسیب‌پذیر بدنه و ریخته‌گری یک قوچ دریایی از مخلوطی از برنز هستند که قادر به تحمل استفاده سنگین است. این مطالعه، نگاهی دقیق و غیرمعمول به مهندسی عملی پشت یک ناوگان دریای سیاه که در طول یکی از دشوارترین جنگ‌های شرقی روم فعالیت می‌کرد، ارائه می‌دهد.
کشف بزرگ در پایتخت آسیایی پادشاهی بسفور
باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های زیر آب در کرانه شبه‌جزیره تامان، به لاشه یک کشتی نظامی دست یافتند که گمان می‌رود متعلق به ناوگان دریایی مهرداد ششم، ملقب به مهرداد اوپاتور (Mithridates VI Eupator)، فرمانروای پنتوس باشد. این یافته نادر در نزدیکی محوطه شهر باستانی فاناگوریا (Phanagoria) به دست آمده است؛ شهری که به عنوان پایتخت شرقی و آسیایی پادشاهی بسفور شناخته می‌شد و در دوران نبردهای مهردادی، نقشی ژئوپلیتیک و محوری در هدایت عملیات‌های نظامی ایفا می‌کرد.
تحلیل‌های اولیه سازه نشان می‌دهد که این شناور با طول تقریبی ۱۶ متر و عرض حدود ۳.۵ متر، نمونه‌ای کلاسیک از کشتی‌های جنگی سبک، سریع و مانورپذیر باستان با دو ردیف پارو (موسوم به بیرم یا بای‌ریم) است. این قایق‌های رزمی سریع‌السیر ستون فقرات نیروی دریایی پنتوس را تشکیل می‌دادند و وظیفه گشت‌زنی ساحلی، سرکوب شورش‌ها و مقابله با اسکادران‌های سبک روم را بر عهده داشتند.
ردپای خیانت و آتش در واپسین روزهای حکومت مهرداد
بررسی‌های میدانی تیم غواصی باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بدنه این کشتی دچار سوختگی شدید شده و در لایه‌ای از رسوبات و گل و لای کف دریا دفن شده است؛ محیط کم‌اکسیژنی که مانع از پوسیدگی و نابودی کامل چوب‌های بلوط و اتصالات آن در گذر بیست قرن شده است.
این شواهد با گزارش‌های مورخان کلاسیک نظیر آپیان و پلوتارک انطباق تاریخی دقیقی دارد. در سال ۶۳ پیش از میلاد، اهالی شهر فاناگوریا علیه حکومت خودکامه مهرداد شورش کردند. مردم شهر ارگ و پادگان سلطنتی را محاصره کرده و ناوگان وفادار به پادشاه را که در لنگرگاه مستقر بود، به آتش کشیدند. در این شورش، فرزندان مهرداد اسیر شدند و این واقعه ضربه‌ای جبران‌ناپذیر بر پیکره نظامی وی وارد کرد که در نهایت به خودکشی این فرمانروای نامدار پنتوسی انجامید.
نشان ستاره و هلال؛ مهر رسمی دودمان مهردادی
یکی از قاطع‌ترین مدارک برای اثبات انتساب این کشتی به ناوگان سلطنتی مهرداد ششم، کشف یک سرپوش برنزی تزئینی یا مهر حک‌شده حاوی نشان «ستاره و هلال» (Star and Crescent) در بقایای باستان‌شناختی اطراف سازه است.
این نماد، نشان رسمی و مهر سلطنتی سلسله مهردادیان پنتوس بود که تلفیقی از سنت‌های پادشاهی هخامنشی ایرانی و مفاهیم کیهانی هلنیستی را به نمایش می‌گذاشت. وجود این نشان ثابت می‌کند که کشتی مذکور تنها یک شناور تجاری یا قایق محلی نبوده، بلکه بخشی مستقیم از ناوگان رسمی ارتش پنتوس به شمار می‌رفته است.
فن‌آوری دریانوردی و نبوغ نجاری در دنیای باستان
میخ‌های فرو رفته در الوار کشتی، که با فلش مشخص شده‌اند، در محل. منبع: گرشنیکوف و همکاران (2026).
الگوی ساخت بدنه این شناور اطلاعات ذی‌قیمتی از مهندسی دریایی دوران هلنیستی و اواخر عصر هلنی ارائه می‌دهد. الوارهای چوبی با تکنیک اتصال کام و زبانه (Mortise and Tenon) با دقتی میلی‌متری به یکدیگر متصل شده و برای مقاومت بیشتر در برابر نفوذ آب شور، با میخ‌های برنزی و لایه‌هایی از موم، رزین و قیر اندود شده بودند.
اشیاء فلزی از کشتی. نمونه‌های ۱ تا ۲۲ میخ هستند؛ نمونه ۲۳ قطعه‌ای از ورق فلزی است. منبع: گرشنیکوف و همکاران (۲۰۲۶).
کشف چنین سازه‌ای با این درجه از سلامت چوب، افق‌های تازه‌ای را در درک ساختار تسلیحاتی، ظرفیت باربری و آرایش تاکتیکی ناوگان‌های شرقی در نبرد با نیروی دریایی روم پیش روی پژوهشگران تاریخ باستان قرار می‌دهد.
نتیجه‌گیری
کشف کشتی جنگی ۲۰۰۰ ساله در فاناگوریا بار دیگر بر اهمیت دریای سیاه به عنوان یکی از غنی‌ترین موزه‌های طبیعی زیر آب تأکید می‌کند. این یافته نه تنها صحت روایت‌های تاریخ‌نگاران کلاسیک درباره سرنوشت تلخ مهرداد ششم و شورش فاناگوریا را تأیید کرد، بلکه قطعه‌ای حیاتی از پازل فن‌آوری دریانوردی و نبردهای دنیای هلنیستی را روشن ساخت.
مهرداد ششم از تبار ایرانی_پارسی بود و تبارش به کوروش بزرگ و داریوش بزرگ شاهان هخامنشی می‌رسد. همچنین برخی از مورخان مدعی هستند که تبار یونانی‌اش به آنتیپاتر که یکی از سرداران اسکندر مقدونی بود و سلوکوس یکم پادشاه سلوکی بازمی‌گردد
